Chỉ mất vài giây để nhận ra một sợi tóc còn lại trên lược. Trong khi đó, quá trình dẫn đến khoảnh khắc này đã diễn ra trong nang tóc qua nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước.
Mỗi nang tóc trên da đầu lần lượt đi qua các giai đoạn mọc tóc, chuyển tiếp, nghỉ và rụng tóc. Những nang ở gần nhau vẫn có thể ở các giai đoạn khác nhau. Vì thế, tóc cũ rụng dần trong khi nhiều sợi khác tiếp tục mọc.
Phần nào của tóc thực sự đi qua chu kỳ?
Phần tóc có thể nhìn thấy và chạm vào được là thân tóc. Thân tóc chủ yếu là chất sừng (keratin) và không còn là mô sống. Cắt ngắn thân tóc chỉ làm thay đổi độ dài và hình dáng bên ngoài. Nang tóc nằm trong da vẫn tiếp tục chu kỳ của mình.
Chu kỳ diễn ra trong nang tóc. Đây là một cấu trúc sống: nang tạo sợi tóc, phần dưới co lại trong giai đoạn chuyển tiếp, nghỉ rồi bắt đầu một vòng mới. Thân tóc mọc ra khỏi da là kết quả của hoạt động này.
Sự phân biệt này cũng cần thiết khi nói về chăm sóc tóc từ gốc: thân tóc, da đầu và nang tóc có liên hệ với nhau, nhưng mỗi phần đều giữ một vai trò riêng.
Bốn giai đoạn từ mọc đến rụng
Trong cách mô tả gồm bốn giai đoạn, chu kỳ bắt đầu bằng anagen, tức là giai đoạn tóc mọc. Các tế bào ở phần dưới của nang tạo nên thân tóc mới, giúp sợi tóc dài ra. Ở da đầu, anagen thường kéo dài nhiều năm và phần lớn nang tóc thường ở giai đoạn này vào bất kỳ thời điểm nào.
Sau anagen, nang tóc bước vào catagen, một giai đoạn chuyển tiếp kéo dài vài tuần. Nang ngừng tạo thân tóc và phần dưới co lại, nhưng sợi tóc vẫn chưa rời khỏi da đầu.
Đến telogen, nang tóc bước vào giai đoạn nghỉ kéo dài vài tháng. Sợi tóc cũ lúc này là “tóc chùy” và vẫn có thể nằm lại trong nang trước khi một vòng mọc mới bắt đầu.
Giai đoạn cuối là giai đoạn exogen, khi sợi tóc cũ rời khỏi nang và rụng. Nang nghỉ và sợi tóc rụng không nhất thiết xảy ra cùng lúc.
Các mốc trên chỉ mang tính khái quát vì thời gian của từng giai đoạn còn thay đổi theo tuổi, vị trí trên da đầu, đặc điểm của từng người và phương pháp nghiên cứu. Mỗi nang tóc có nhịp riêng.
Vì sao tóc trên đầu không rụng cùng một lúc?
Các nang tóc trên da đầu thường hoạt động không đồng bộ. Một nang có thể đang tạo sợi mới, nang bên cạnh đang nghỉ, còn nang khác vừa bước vào giai đoạn exogen và để sợi tóc cũ rụng khỏi nang.
Mỗi ngày, một số sợi rời khỏi nang ở exogen, trong khi những nang khác vẫn giữ sợi cũ hoặc đang tạo sợi mới. Bởi vậy, tóc rụng thường xuất hiện rải rác trên gối, trong cống thoát nước hoặc trên lược chải.
Lượng tóc nhìn thấy sau khi gội hoặc chải còn phụ thuộc vào khoảng thời gian giữa các lần gội, thói quen tạo kiểu, độ dài tóc và cách những sợi đã rụng mắc lại trong mái tóc. Tóc gom được hôm nay có thể gồm cả những sợi đã rụng từ trước nhưng vẫn còn mắc lại trong mái tóc.
Vì sao thay đổi ở nang tóc có thể chỉ lộ ra sau vài tháng?
Khoảng trễ từ khi nang bước vào telogen đến lúc sợi tóc rời nang giải thích vì sao thay đổi bên trong có thể xảy ra khá lâu trước khi lượng tóc rụng tăng rõ. Khi một nhóm nang rời anagen sớm hơn thường lệ và chuyển sang nghỉ, những sợi tóc ấy chưa rơi ra ngay. Hiện tượng rụng có thể chỉ trở nên rõ hơn sau vài tháng, khi nhiều sợi cùng tiến vào giai đoạn exogen.
Rụng tóc telogen là một ví dụ lâm sàng về hiện tượng này. Trong một số trường hợp, bệnh, thay đổi sinh lý, thuốc hoặc một giai đoạn căng thẳng có thể liên quan đến việc nhiều nang tóc chuyển sang giai đoạn telogen. Bác sĩ cần xem xét toàn bộ diễn tiến và tình trạng sức khỏe trước khi liên hệ hiện tượng rụng tóc với một yếu tố cụ thể.
Khoảng trễ này cũng giải thích một nhầm lẫn thường gặp: khi tình trạng rụng tóc trở nên rõ hơn, nhiều người nghĩ ngay đến sự kiện gần nhất. Trong khi đó, thay đổi ở nang có thể đã bắt đầu từ vài tháng trước. Khi kể lại diễn tiến cho bác sĩ, nên nhớ cả khoảng thời gian vài tháng trước thay vì chỉ tập trung vào tuần gần nhất.
Rụng khỏi nang, gãy thân tóc và tóc thưa là ba quan sát khác nhau
Ở exogen, sợi tóc cũ rời khỏi nang tóc. Khi tóc gãy, phần thân bị đứt ở một vị trí nào đó thường để lại những sợi có độ dài không đều. Còn tóc thưa là sự thay đổi về mật độ nhìn thấy trên một vùng da đầu. Mỗi hiện tượng phản ánh một thay đổi khác nhau, dù chúng có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc cùng lúc.
Sự khác biệt này quan trọng vì trong đời sống, nhiều người dùng “rụng tóc” để chỉ mọi thay đổi khiến mái tóc trông ít đi. Khi theo dõi, tách riêng tóc rời khỏi nang, tóc gãy và vùng tóc thưa giúp mô tả diễn tiến rõ hơn.
Một lần đếm tóc khó phản ánh toàn bộ diễn tiến vì kết quả thay đổi theo lịch gội, cách chải, cách gom và độ dài tóc.
Theo dõi diễn tiến trong vài tuần
Có thể bắt đầu bằng cách so sánh tình trạng trong vài tuần với tình trạng trước đó. Tóc có rụng nhiều hơn rõ rệt không? Tình trạng rụng tóc có trải đều trên da đầu hay tập trung ở một vùng? Đường ngôi hoặc vùng tóc thưa có rộng ra không?
Ngứa, đau, đỏ, bong vảy hay nóng rát là các biểu hiện ở da đầu, không phải là một giai đoạn trong chu kỳ tóc. Nếu chúng xuất hiện cùng lúc với tình trạng tóc rụng tăng, nên ghi nhận riêng các tín hiệu ở da đầu thay vì gộp mọi thay đổi vào chu kỳ tóc.
Nên đi khám nếu lượng tóc rụng tăng đột ngột hoặc kéo dài, tóc thưa dần, xuất hiện vùng mất tóc, hoặc da đầu đau, viêm, đỏ hoặc bong vảy rõ rệt. Bạn cũng có thể đi khám nếu thay đổi khiến bạn lo lắng hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt. Khi thăm khám, bác sĩ sẽ xem kiểu rụng tóc, diễn tiến, thuốc đang dùng, sức khỏe gần đây và tình trạng da đầu.
Nhìn chu kỳ tóc theo thời gian
Chu kỳ tóc diễn ra chậm, còn các nang tóc không đi cùng nhịp. Sợi tóc vừa thấy trên lược có thể đã ngừng mọc từ nhiều tháng trước. Lúc nhìn thấy tóc rụng thường muộn hơn nhiều so với lúc thay đổi bắt đầu ở nang.